søndag 4. desember 2016

Korn og tradisjonsbakst - knytt til julehøgtid

Etter endå ei vel overstått samling på MKK-studiet er det tid for eit nytt blogginnlegg. Temaet for denne samlinga var korn, takkebakst - og bakst knytt til julehøgtida. På denne samlinga laga vi lefser, flatbrød, hardingar og søst, ei kjekk samling med syngande kjevler og mjøl fykande i lufta. Som heimeoppgåve etter denne samlinga skulle kvar student lage enten flatbrød eller lefse, og i tillegg ein annan tradisjonsbakst med mjøl som hovudingrediens. Eg har laga både lefser, flatbrød, julemenn, hardvafler og hardingar heime, men i dette innlegget kjem det litt om korleis vi lagar lefser og julemenn i vår familie.

"Kong Elg", "Petter Pinnsvin", "Mikkel Rev" og "Ekorn Jensen" - Noah 3,5 år.
Foto: B. Håndlykken


Korn - Gudslånet

Den aller første kornhaustinga tok til for omlag 20 000 år sidan i områda frå Jordandalen, gjennom Syria og Tyrkia og austetter til Irak - "Den fruktbare halvmånen". Korna her var nesten allereide ferdige til å takast i bruk. Klimaet her var ideelt for kornet, det heldt seg godt og var lett for menneska å få tak i. Med "berre" nokre vekers arbeid kunne ei familie ha sikra seg korn for eit heilt år fram i tid (Bjørnstad, 2005). Kva skjedde? Kvifor blei kornet ikkje ei sjølvfølgje lenger?

Klimaet i verda i dag er i stadig endring, og dette er ikkje noko nytt fenomen. For rundt 10 000- 12 000 år sidan endra klimaet seg til det verre i Midtausten, noko som førte til at kornet ikkje lenger var "rett ut for døra", men måtte arbeidast for og lagrast lengre og betre. Denne endringa førte til at menneska no vart meir bufaste og det å skaffe seg korn, vart eit arbeid for både menn og kvinner (Bjørnstad, 2005).

Korndyrkinga kom til Noreg ca 4000 år f. Kr. Kornet blei då dyrka i områda rundt oslofjorden. Det kan sjå ut som at kornet har hatt best naturlige levevilkår i frodige områder. 500 år seinare kom kornet til Vestlandet, og sidan det har kornet vorte kalla gudslånet - så avgjerande skulle dette verte for oss menneske (Bjørnstad, 2005).

Lefser

I vår familie brukar vi oppskrifta som mi oldemor alltid har brukt til lefser, og desse har sjølvsagt blitt vår favoritt. 

Oppskrift:
Ingrediensar. Foto: B. Håndlykken
1 liter heilmjølk
100 gram margarin 
1,4 kg kveitemjøl
2 strøkne ts bakepulver
2 strøkne ts tørrgjær (blå)
4 ss finkorna sukker

Fyll: 

Smør - soft flora
Finkorna sukker
Kremfløte
Kanel (dersom ein vil ha kanel i fyllet)



Framgongsmåte, trinn for trinn:

1. Kok opp heilmjølka med smør i og avkjøl
2. Bland alt det tørre og tilsett mjølka i det tørre
3. Rør i deiga for hand til alt mjølet er knadd inn. Deiga skal berre knaast til mjølet er inne, dersom ein knar for lenge eller med kjøkkenmaskin kan deiga og lefsene bli seige. 
4: Rull deiga til ei pølse, og del opp i emne på 90 gram. Det er viktig å vere ganske så nøyaktig på vekta, då vi har funne ut at eit emne på 90 gram vert akkurat passe stort og tjukt til takka vår.
5: Trill emna til runde bollar og klem dei litt flate (Sjå bilete 7 under)
6: Forbak emna (Ca 6 stk om gongen) til ei lita lefse (sjå bilete 8). Dette gjer vi for at lefsa skal få ligge å kvile litt før vi skal kjevle ho heilt stor og tynn. På denne måten slepp du at lefsa vil trekkje seg tilbake når du kjevlar ut.
7: Bak ut det første emnet du forbaka til ei stor lefse. Lefsa skal vere ca 40 cm i diameter og heilt rund.
8: Løft opp lefsa med ei bakstefløy, og kost av overfladisk mjøl. Steik lefsa på takka til all fuktigheit har fordampa og lefsa har fått små brune fregner (sjå bilete 9, 10 og 12)
9: Legg den ferdigsteikte lefsa mellom våte klede (sjå bilete 13)
10: Når alle lefsene er ferdig steikte legg du dei om. Det vil seie at du tek stabelen med ferdigsteikte lefser, og legg den øverste nederst med eit vått klede oppå, og fortsett sånn med alle lefsene. Når du startar å smørje lefsene skal du starte med å smørje den lefsa du steikte først. 
11: Pakk lefsene med bakepapir i mellom, og i ein frysepose før du legg dei i fryser. 


Bilde 1: Alt det tørre blanda
Bilde 2: Hell den oppkokte melka med smøret opp i det tørre
Bilde 3: Kna og elt inn mjølet til passe deig
Bilde 4: Ferdig blanda deig
Foto: B. Håndlykken

Bilde 5: Bakeunderlag
Bilde 6: Deigemne på 90 gram
Bilde 7: Runde emne, og flate emne
Bilde 8: Forbaka emne
Foto: B. Håndlykken


Bilde 9: Lefse til steiking
Bilde 10: Kostar av overfladisk mjøl før steiking
Bilde 11: Ferdig utbaka lefse før steiking
Foto: B. Håndlykken
Bilde 12: Ferdig steikt lefse med små brune "fregner"
Bilde 13: Dei ferdig steikte lefsene ligg til dynking i våte bomullsklede


Bilde 14: Lefser klare til smørjing
Bilde 15: Fyldig og smidig smørkrem
Bilde 16: Smørjing på gong
Bilde 17: Ferdig smurt lefse
Foto: B. Håndlykken 

Julemenn

Å bake julemenn er ein fin tradisjon å gjere i lag med familien. Etterkvart som ungane mine veks til er det kjekkare og kjekkare å gjere dette heime med oss sjølve. Særleg i år, når vi har flytta til nytt hus rett før jul. Her kjem vår måte å gjere det på.

(Tips...: Lag deiga i to omgongar, dette er ei stor deig!)

Oppskrift:

Kvalitetssjekk. Foto: B. Håndlykken
1 liter vatn
1 kg sukker
1/2 kg smelta margarin (avkjølt)
3 ss hornsalt
Ca 2,2 kg kveitemjøl

Framgongsmåte:

1: Smelt smøret og kjøl ned
2: Bland alt det tørre
3: Ha vatn og smør i røra
4: Spe med mjøl til passe deig
5: Steikast på over og undervarme i ca 10 min på 220 grader.




Jul og tradisjon

Tradisjon er ikkje eit begrep som er fast og uforanderleg til kvar ei tid, men det er ein prosess i stadig endring som gjerne blir overført frå generasjon til generasjon (Alver, 2012). Det å forberede jula før i tida inneheldt ikkje det same som vi tenkjer oss i dag. I dag handlar det gjerne om å starte å lage "sju sortar" til advent eller jul, henge opp adventsstjerna og dei raude fine julegardinene. Brunstad og Pettersen skriv i boka den gamle sunnmørsjula at "jula vart ikkje til i ei bråfengje..". I dette omgrepet låg det nok at planlegginga til jul starta ikkje berre nokre få veker før jul. Gjennom heile året blei det tenkt og planlagt det som skulle vere i orden og ferdig til jul. Planlegginga av jula tok til alt under vinterfiske i februar/mars. 

Det var heile familien som var i gong under førebuinga til jul. Det gjaldt både kornskurden, slaktinga, bakinga, vedarbeid og anna innearbeid. Det var berre dei mest typiske julekakene og dei finaste lefsene av kveitemjøl som vart til rett før jul (Brunstad & Pettersen, 2007). 

Den trenden vi kanskje kan sjå ei antydning til i samfunnet i dag, om baking av fine julekaker, mange sortar, reint og ryddig, ferdig pynta og alt "på stell" - dette høyrer gjerne til dei som vil gi andre inntrykket om at vi er ei familie der alt er i orden, ingen problem, til jul er alt klart, og ellers er alt ganske svært. Dette finn vi langt tilbake i tid, då julebaksten ville vise om ein var ein dugandes bonde, og om husmora på garden klarte å planlegge matstelleg og hadde godt handelag med maten som vart til på gården. Alt dette, altså det ein sat med og hadde å by på i julehøgtida var ein peikepinn på kvar ein stod i forhold til sosial stand (Brunstad & Pettersen, 2007). Kanskje ser vi fortsatt antydningar til dette i samfunnet i dag..? Tidene er kanskje ikkje SÅ ulike "gamledagar" som vi gjerne trur dei er. 

Utstukne julemenn. Foto: B. Håndlykken

Alltid kjekt med ei hjelpandes hand. Foto: B. Håndlykken

"Bakemeister Harepus". Foto: B. Håndlykken



Erfaring og tankar rundt arbeidskravet


Det å bake både lefser og anna julebakst er noko av det eg og familien min gjer kvart år. Eg har alltid vore veldig glad i å bake, og det å ta julebaksten i lag med familien min er noko av det som set i sving kjenslene om at jula no står for dør. Lefser i vår familie har vore baka i veldig mange år, det var mi oldemor som starta med denne typen bakst, og ho vart raskt kjend på bygda og det vart snakk om dei gode Kamilla-lefsene. Veldig kjekt å kunne ta ein slik tradisjon og kunst vidare.

Julemenn fins i så uendelig mange variantar, og nesten kvar og ein likar kaka på forskjellige måtar, men dei eg likar best er dei som blir litt harde og nesten litt kjeks-aktige. 

Vi er veldig fornøgde med alle produkta vi har laga. Eg har baka dette fleire gonger før, og møtte difor ikkje på så alt for mange utfordringar. Den eine utfordringa eg støtte på var at vi har flytta i nytt hus, og fått nytt kjøkken, med ny bakaromn. Denne har eg ikkje rukke å blitt skikkelig kjend med, så det blei eit par steiker med julemenn som blei både litt for mykje og litt for lite steikt. Men, øving gjer meister, vi er alle godt nøgde med resultatet og veldig klare for å nyte julebaksen å la roa senge seg.

Litteraturliste:

Alver, B. (2012, 22. oktober). Tradisjon. Henta 04. Desember 2016 frå https://snl.no/tradisjon. 

Bjørnstad, Å. KORN - frå steinalder til genalder. Oslo: Landbruksforlaget.

Brunstad, S., & Pettersen, J.R. (2007). Den gamle sunnmøtsjula. Ålesund: Vind forlag. 

Ingen kommentarer:

Legg inn en kommentar